Hoe een verkeerde piano leidde tot Keith Jarretts meesterwerk
Een kapotte repetitievleugel, een uitgeputte pianist en een 18-jarige promotor in tranen: het verhaal achter The Köln Concert, en waar je op moet letten als je het thuis afspeelt.
Door Redactie MijnHifi · · 3 min lezen
Het is een van de beroemde verhalen uit de muziekgeschiedenis: het best verkochte solo-jazzalbum en best verkochte pianoalbum aller tijden — The Köln Concert (ruim 4 miljoen verkochte exemplaren) — had bijna nooit bestaan. Op 24 januari 1975 voltrok zich in de Opera van Keulen een bijna-ramp.
Een reeks desastreuze omstandigheden
Toen Keith Jarrett samen met ECM-oprichter Manfred Eicher aankwam in Keulen, stond alles op rood:
- Uitputting: Jarrett had een zware autorit achter de rug vanuit Zürich, had dagenlang nauwelijks geslapen en leed aan ernstige rugpijn waardoor hij een medische brace droeg.
- Het eet-drama: Het restaurant waar ze vlak voor het concert gingen eten, verprutste de bestelling zo erg dat Jarrett met een lege maag arriveerde.
- De verkeerde vleugel: De 18-jarige concertorganisator Vera Brandes, Duitslands jongste concertpromotor, had uitdrukkelijk een grote Bösendorfer 290 Imperial concertvleugel aangevraagd. Het operapersoneel had echter per abuis een oude, kleine repetitievleugel uit een oefenruimte het podium op gerold.
Het instrument was in zeer slechte staat. De zwarte toetsen kleefden vast, de pedalen piepten en klemden, het tophoog klonk schel en dun, en het laag had geen enkele resonantie of draagkracht. Toen Jarrett het instrument uitprobeerde, weigerde hij botweg te spelen. Hij liep het gebouw uit en stapte in de auto, vastberaden om het optreden te annuleren.
De smeekbede in de regen
Buiten bij de auto smeekte de jonge Vera Brandes hem in tranen om niet weg te rijden. De zaal was met 1.400 bezoekers volledig uitverkocht tegen een entreeprijs van 4 Duitse Mark. Een lokale pianostemmer werkte in allerijl urenlang door om het instrument met vilt en stemgereedschap speelbaar te krijgen. Jarrett kreeg medelijden met de jonge promotor, stapte uit de auto en zei: "Vergeet het nooit: ik doe dit puur en alleen voor jou."
Hoe beperking pure kunst werd
Rond 23:30 uur — direct na een reguliere opera-uitvoering — liep hij het podium op. Omdat de vleugel niet reageerde zoals een concertinstrument hoort te doen, moest Jarrett zijn speelstijl ter plekke radicaal heruitvinden:
- Het laag compenseren: Om het gebrek aan basvolume en sustain te compenseren, begon Jarrett ritmische, pulserende baspatronen (ostinato's) te spelen. Hij hamerde met zijn linkerhand op de toetsen om fysieke resonantie door het podium en de zaal te jagen.
- Focus op het middenregister: Omdat de hoogste octaven blikkerig en vals klonken, concentreerde hij zijn melodieën nagenoeg volledig op het warme middengebied.
- Hypnotiserende vamp: In plaats van complexe akkoordenschema's koos Jarrett voor langgerekte, extatische improvisaties over eenvoudige akkoordenprogressies (zoals Am7 naar G).
Het optreden veranderde in een fysieke bezwering. Jarrett veerde op van zijn kruk, stampte op de pedalen en kreunde intens mee met zijn melodielijnen.
De opname: twee buismicrofoons en één Telefunken
ECM-geluidstechnicus Martin Wieland had op het podium twee Neumann U 67 buizencondensatormicrofoons opgesteld en aangesloten op een draagbare Telefunken M-5 taperecorder.
Hoewel de opname oorspronkelijk puur voor documentatie bedoeld was, drong producer Manfred Eicher erop aan om de banden uit te brengen. De imperfecties van de piano gaven de opname juist een rauwe, intieme en akoestische textuur die geen enkele studio-opname ooit had kunnen nabootsen.
Waar je op moet letten met een goede set
- Pedaal- en voetgeluiden: de fysieke ontlading van Jarrett: het gerommel en gekraak van de pedalen op het houten operapodium.
- Zang en ademhaling: Jarretts stem die als een akoestisch spookbeeld net boven de hamers van de piano zweeft.
- Aanslagdynamiek (Part I): de percussieve hamerinslag op de toetsen; de snelle transiënt van het vilt dat de snaar raakt zonder dat het overstuurt.
- Ruimtelijke diepte: de natuurlijke akoestiek van het grote operahuis van Keulen rondom de relatief kleine piano.
- #muziek
- #jazz
- #keith jarrett
- #ecm
- #piano
